8 Nisan 1924 tarihli ve 469 sayılı Mehakimi Şeriyenin İlgasına Ve Mehakimin[Mahkemelerin] Teşkilatına Ait Ahkamı Muaddil Kanun, Cumhuriyetimizin yargı alanında gerçekleştirdiği en önemli devrimlerden biridir.

469 sayılı Kanunla, Türkiye Cumhuriyetinin mahkemeler teşkilatında birlik sağlanmış, şeriye mahkemeleri ile istinaf mahkemeleri kaldırılmıştır.

Bu devrim Kanunu, çok hukuklu Osmanlı Devleti zamanında yabancı devletlere tanınmış adlî kapitülasyonların Lozan Antlaşması’yla kaldırılmış olmasına ve Türk milletinin bölünmez yargı egemenliğine uygun bir şekilde çağdaş mahkemeler teşkilatını düzenlemiştir.

469 sayılı Kanunun 1. maddesiyle Türkiye Cumhuriyetinde, “mehakimi sulhiye”, bir başkan iki üyeden oluşan “mehakimi asliye”, bir başkan dört üyeden oluşan “mehakimi cinaiye” ve bunların üstünde yalnız “mahkemei temyiz” olduğu hükme bağlanmıştır. 9. maddesiyle istinaf mahkemeleri kaldırılmıştır. 10. maddesiyle de mahkeme teşkilatına ilişkin olup bu Kanuna aykırı bütün hükümler yürürlükten kaldırılmış olmaktadır.

Adliye Vekili Necati Bey, 8 Nisan 1924 tarihli Meclis görüşmelerinde, şeriye mahkemelerinin kaldırılması ve Cumhuriyetimizin adliye teşkilatı konusunu şöyle açıklamıştır:

“Dünyanın hiçbir yerinde böyle muhtelif şekillerde, muhtelif usullere tabi mehakim [mahkemeler] görülmemiştir. Onun için vahdeti kazayı [yargının birliğini] kabul ettik. Ve bir mahkeme esasını kabul ettik. Buna giderken orta yerde halli lazım gelen bir mahkeme vardı, şeriye mehakimi ne olacaktı? Mehakimi asliye ile birleştirilmiştir.

”“Efendim, şunu arz edeyim ki, Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde her yerde, her kazada teşkilatı adliye olacaktır. Hiç bir yerde teşkilatı adliyeyi lağvedemeyiz. Hatta büyük olan nahiyelerde de mahkeme teşkilatı yapacağız. Halkın ayağına kadar mahkemelerimizi götürmek vazifemizdir. Cumhuriyetimizin vazifesi adaleti mütesaviyen [eşit olarak] ve muntazaman halkın ayağına kadar giderek tevzi etmektir. Onun için yaptığımız kadroda her kazada ve bazı mühim nahiyelerde adliye teşkilatı vardır.

”Şeriye mahkemelerinin kaldırılmasının ve çağdaş adliyeler teşkilatı kurulmasının 100. yıl dönümünde, Atatürk ilkeleri ve devrimleri ile Cumhuriyetin kazanımlarını koruma kararlılığımızı tekrar ediyoruz.

İstanbul Barosu Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi