1876 Anayasası’nın 3. ve 4. maddelerine göre saltanat, Osmanlı sülalesinin en büyük evladına aitti ve padişah, tebaa-i Osmaniye’nin hükümdarı idi.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1-2 Kasım 1922 tarihli ve 308 sayılı “TBMM’nin Hukukî Hâkimiyet ve Hükümraninin Mümessil-i Hakikisi Olduğuna Dair Heyeti Umumiye Kararı ile saltanat kaldırılmıştır!

30 Ağustos Zaferi, İzmir’in kurtuluşu ve Mudanya Ateşkes Anlaşması’nı izleyen süreçte alınan bu kararda, Türk ulusunun 1921 Anayasası ile egemenliği padişahtan alıp bizzat ulusa vermesi ve tarihe intikal eden Osmanlı İmparatorluğunun yerine yeni ve ulusal Türkiye Devleti kurması en çarpıcı şekilde açıklanmıştır:

“Birkaç asırdır saray ve Babıali’nin cehalet ve sefahati yüzünden devlet azim felâketler içinde müthiş bir surette çalkalandıktan sonra nihayet tarihe intikal etmiş bulunduğu bir anda Osmanlı İmparatorluğunun müessis ve sahibi hakikisi olan Türk milleti Anadolu’da hem harici düşmanlarına karşı kıyam etmiş, [başkaldırmış] hem de o düşmanlarla birleşip millet aleyhine harekete gelmiş olan saray ve Babıâli aleyhine mücadeleye atılarak (…) bugünkü halas [kurtuluş] gününe vasıl olmuştur.

“Türk milleti saray ve Babıali’nin hıyanetini gördüğü zaman Teşkilât-ı Esasiye Kanunu [1921 Anayasası] isdar ederek onun birinci maddesi ile hâkimiyeti Padişahtan alıp bizzat millete ve ikinci maddesi ile icrai [yürütme] ve teşrii [yasama] kuvvetleri onun yed-i kudretine vermiştir. Yedinci madde ile de harp ilânı, sulh akdi gibi bütün hukuk-ı hükümraniyi milletin nefsinde cem eylemiştir.

“Binaenaleyh; o zamandan beri eski Osmanlı İmparatorluğu tarihe intikal edip yerine yeni ve millî bir Türkiye Devleti yine o zamandan beri padişahlık merfu [kaldırılmış] olup yerine Türkiye Büyük Millet Meclisi kaim olmuştur. (….)”

Büyük önder Atatürk, 1 Kasım 1922 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yaptığı konuşmada, Türk ulusunun kendi kaderini tayin ve ulusal egemenliği TBMM’nin temsil ettiği parlamenter sisteme geçiş sürecini şöyle özetlemiştir:

“Millet mukadderatını doğrudan doğruya eline aldı ve millî saltanat ve hâkimiyeti bir şahısta değil, bütün şahısları tarafından seçilmiş vekillerinden oluşan bir Meclisi âlide temsil etti. İşte o Meclis, meclisi âlinizdir; Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir.”

Cumhuriyete giden yolun en önemli kilometre taşı olan saltanatın kaldırılmasının 101. yıl dönümünde büyük önder Mustafa Kemal Atatürk ve Millî Mücadele kahramanlarını saygı ve minnetle anıyor, Atatürk ilkeleri ve devrimleri ile Cumhuriyetimizin kazanımlarını savunma kararlılığımızı tekrar ediyoruz.

İstanbul Barosu

Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi