17 Nisan 1940 tarihli Köy Enstitüleri Kanununun temel alt yapısını, Cumhuriyet ilkeleri ve devrimleri doğrultusunda kabul edilen Tevhidi Tedrisat Kanunu, Köy Kanunu ve Köy Eğitmenleri Kanunu oluşturmuştur. 

Türkiye Cumhuriyeti, 3 Mart 1924 tarihli 430 sayılı Tevhidi Tedrisat Kanunuyla medreseleri kaldırmış, öğretim alanındaki kapitülasyonlara son vermiş ve ülkemizdeki öğretim birliğini sağlamıştır. Eğitim sistemindeki teokratik uygulamalar yerlerini ulusal, bilimsel ve laik uygulamalara bırakmış, tarih ve yurt bilgisi eğitimi millileşmiş, sadece hafıza yerine deney, araştırma, inceleme önem kazanmış, mesleki öğretime ayrı önem verilmiştir.

18 Mart 1924 tarihli 442 sayılı Köy Kanunu ile yabancı gerçek ve tüzel kişilerin köylerde arazi ve emlak almaları yasaklanmış, Cumhuriyetin kurucu kadrolarının köy teşkilatlanmasına verdikleri önem ve ulusal yararları koruma kararlılığı gösterilmiştir.

11 Haziran 1937 tarihli 3238 sayılı Köy Eğitmenleri Kanununun gerekçesinde ise öğretmen gönderilemeyen az nüfuslu ve uzak köylerde üretimi artırma ve hayat seviyesini yükseltme amacı vurgulanmış, köy öğretmeni olacak kişinin eğitim, öğretim, tarım işlerini başarabilecek kudrette bir eğitmen olması gerektiği açıklanmıştır.

Köy Eğitmenleri Kanununun ilk maddesi şöyledir: “Nüfusları öğretmen gönderilmesine elverişli olmayan köylerin öğretim ve eğitim işlerini görmek, Ziraat işlerinin fennî bir şekilde yapılması için köylülere rehberlik etmek üzere köy eğitmenleri istihdam edilir.” Köy eğitmenlerinin ziraat işlerine elverişli okul veya çiftliklerde açılan kurslarda yetiştirileceği de hükme bağlanmıştır.

Cumhuriyet ilkeleri ve devrimleri doğrultusunda kabul edilen 17 Nisan 1940 tarihli 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanununun ilk maddesi şöyledir: “Köy öğretmeni ve köye yarayan diğer meslek erbabını yetiştirmek üzere ziraat işlerine elverişli arazisi bulunan yerlerde, Maarif Vekilliğince köy enstitüleri açılır.”

Köy Enstitüleri Kanununun gerekçesinde köy eğitmenlerine ve köy eğitmenleri kurslarına vurgu vardır:

Nüfusu 400'den az olan köylerimizde tatbik edilmek üzere daha evvel Maarif vekilliğince hazırlanmış ve Yüksek Mecliste tasvip edilmiş olan esaslar dairesinde açılan köy eğitmenleri kurslarında şimdiye kadar 4.500 eğitmen yetiştirilmiştir ve bunlar kendilerine verilen hazırlığa göre çalışmakta ve faydalı olmaktadırlar.”

Ziraat Encümeni mazbatasında ise köy öğretmeni ve köye yarayan diğer meslek erbabını yetiştirmek üzere açılacağı hükme bağlanan Köy Enstitülerinin önemi vurgulanmaktadır: “Encümenimiz, bu lâyihanın kabul ettiği teşkilât sistemini, köy çocuğunu, kendi muhitinde yetiştirerek onu yine köy kalkınma işinde istihdam etmek gibi çok isabetli ve çok verimli vasfını şimdiden bariz bir muvaffakiyet âmili olarak mütalaa etmektedir.”

Cumhuriyetimizin ulusal, bilimsel, laik ve uygulamalı eğitiminin simgesi haline gelen Köy Enstitüleri, 27 Ocak 1954 tarihli 6234 sayılı Köy Enstitüleriyle İlköğretmen Okullarının Birleştirilmesi Hakkında Kanunla kapatılmıştır.

Köy Enstitüleri Kanununun kabulünün 83. yıl dönümünde büyük önder Mustafa Kemal Atatürk ile Maarif Vekilleri Saffet Arıkan, Hasan Ali Yücel, İlköğretim Umum Müdürü İsmail Hakkı Tonguç ve Cumhuriyetin fedakâr eğitimcilerini saygı ve minnetle anıyoruz. Cumhuriyetimizin köye, köyde yaşayan vatandaşlarımıza, ulusal ve bilimsel eğitim-öğretime, köyün kalkınmasına verdiği önemi vurguluyoruz.

İstanbul Barosu

Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi