Laik Cumhuriyete Suikast Girişimi: Menemen’deki Gerici Ayaklanma ve Kubilay

23 Aralık 1930 tarihinde Menemen’de çıkan laik Cumhuriyet karşıtı gerici ayaklanmayı önlemeye çalışırken görevleri başında şehit edilen Öğretmen Asteğmen Kubilay, Bekçi Hasan ve Bekçi Şevki’yi saygıyla anıyoruz.

Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal, Orduya gönderdiği 28 Aralık 1930 tarihli taziye telgrafında, Kubilay’ın büyük ordunun kahraman genç subayı ve Cumhuriyetin idealist öğretmeni olduğunu söylemiştir. Büyük önder bu telgrafta, Kubilay’ın şehadetinde gericilerin gösterdikleri vahşet karşısından ahaliden bazılarının alkışlamalarının utanılacak bir hadise olduğunu, vatandaşların Türk subayının gericiler karşısındaki görevini saygıyla karşıladığını ve milletin bu olayı Cumhuriyete karşı suikast olarak gördüğünü vurgulamıştır.

1924 Anayasası’nın 86. maddesi gereğince TBMM Başkanlığı’na sunulan Başbakanlık tezkeresi üzerine Menemen ilçesi ile Manisa ve Balıkesir merkez ilçelerinde 1 Ocak 1931’den itibaren bir ay süreyle sıkıyönetim ilan edilmiştir. Başbakan İsmet İnönü, 1 Ocak 1931 tarihli TBMM oturumunda yaptığı tarihsel konuşmada konuyla ilgili açıklamalar yapmış ve sorunun dini siyasete alet eden yönünü vurgulamıştır:

“Meselenin dini siyasete alet eden safhasına dikkat etmeliyiz. Bu safha biraz evvel dediğim gibi yüzlerce seneden beri tekrarlayan safhaların aynıdır. (..) Siyasette aranılan şey birtakım adamların ve bilhassa politikacıların dini, diğer fertlerin hürriyeti aleyhine ve Devletin kanunları aleyhine bir saldırı gerekçesi olarak kullanmamalarıdır. Yasak olan şey budur. Hadisede görüyoruz ki cehaletleri -bir kısmın cehaleti- olabilir. Bir kısmının biçimlendirmesiyle ve cümlesi din elden gidiyor bahanesiyle bu adamlar zıt bir istikamete sevk olunuyorlar. Bu hareketler Devlet ve Cumhuriyet aleyhine fiilen tecavüz ve kast mahiyetindedir.”

Menemen Divanı Harbi Örfisinin 25 Ocak 1931 tarihli kararı ile 37 şahıs, 765 sayılı TCK md.146. gereğince idama mahkûm edilmiş, içlerinden altısının cezaları ağır hapis cezasına çevrilmiştir. 41 şahıs hakkında, tarikatların yasaklanmasına ilişkin 677 sayılı Kanun, 765 sayılı TCK md.163 ve md.151 gereğince çeşitli hapis cezaları verilmiş, 27 şahıs ise beraat etmiştir. (2 Şubat 1931 tarihli TBMM tutanakları.)  

Şeyh Sait ayaklanmasından beş yıl ve Atatürk’e yönelik İzmir Suikastı girişiminden dört yıl sonra Menemen’de gerçekleşen laik Cumhuriyete suikast girişiminin yıl dönümünde, Atatürk ilkeleri ve devrimleri ile laik Cumhuriyetimizin kazanımlarını savunma kararlılığımızı tekrar ediyoruz.

 

İstanbul Barosu

Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi