Hukuki Yazılar: Çekişmesiz Yargı İşlerinde Görevli Mahkeme
01.10.2011 tarihinde yürürlükten kalkan 1086
ÇEKİŞMESİZ YARGI İŞLERİNDE GÖREVLİ MAHKEME
Av. Orhan YILMAZ
A.GENEL OLARAK
01.10.2011 tarihinde yürürlükten kalkan 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nda ( HUMK ) yer almayan çekişmesiz yargı hükümleri 01.10.2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun ( HMK.) 382-388 inci maddelerinde düzenlenmek suretiyle , usul hükümleri arasında yerini almıştır.
HMK. nun 382 inci maddesinde, çekişmesiz yargıya giren işler için geçerli olan 3 genel kriter/ölçüt koyulduktan sonra, hangi işlerin çekişmesiz yargı işlerinden sayılacağı sınırlı olmayacak ve örnek teşkil edecek şekilde ; a) kişiler hukuku (5); b) aile hukuku (19); c) miras hukuku (9); ç) eşya hukuku (2); d)borçlar hukuku (10); e) ticaret hukuku(14) f) icra ve iflas hukuku(9) ; g) çeşitli kanunlardaki çekişmesiz yargı işleri (4) başlıkları altında toplam 72 bent olarak sayılmıştır.
HMK.md.383 ‘te görevli mahkemenin, aksine bir düzenleme bulanmadığı sürece sulh hukuk mahkemesi olduğu belirtilmiştir.[2]
HMK.md.384 çekişmesiz yargı işlerinde yetki hususunu düzenlemektedir.[3]
HMK.nun 385 ve 386 ıncı maddeleri çekişmesiz yargıdaki yargılama usullerine ilişkindir.
HMK.md.387 çekişmesiz yargı kararlarına karşı başvuru yollarını ( istinaf ) belirlemektedir.
HMK.nun 388 inci maddesinde, kanunda aksine hüküm bulunmayan hallerde,çekişmesiz yargı kararlarının maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmeyeceği ifade edilmek suretiyle çekişmesiz yargı kararlarının niteliği hüküm altına alınmaktadır.
B. ÇEKİŞMESİZ YARGI İŞLERİNDE GÖREVLİ MAHKEME:
I. HMK.NUN 383 ÜNCÜ MADDESİNDE BELİRTİLEN ÇEKİŞMESİZ YARI İŞLERİ:
Bu maddeye göre;
“ Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.”
Bu hüküm uyarınca,genel kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevli olduğundan, çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkemenin tespiti için; önce ilgili çekişmesiz yargı işinin kaynağını diğer bir ifade ile yasal dayanağını bulmak; sonra burada görevli mahkeme yönünden bir düzenleme olup olmadığını belirlemek gerekmektedir.
Bu belirlemeden sonra,yasal düzenleme varsa burada gösterilen mahkemenin; yoksa sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmek icap etmektedir.
HMK.nun 382 inci maddesindeki sıralamaya sadık kalınarak;çekişmesiz yargı işleri olarak sayılan işlerin her birinin yasal dayanağı ve burada belirtilen hakim veya mahkeme parantez içinde belirtildikten sonra ,görevli mahkemenin hangi mahkeme olduğu tespit edilip, özelliği olan işlerde gerekli görülen açıklamalar yapılmıştır.
a) Kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işleri:
1) Ergin kılınma : (TMK. md.12/ Mahkeme )
2) Ad ve soyadın değiştirilmesi: ( TMK.md.27/Hâkim )
3) Ölüm karinesi sebebiyle (ilgili yerin mülkî amirinin emriyle) nüfus kütüğüne ölü kaydı düşülen
kişinin sağ olduğunun tespiti. ( TMK.md.44 / Mahkeme)
4) Gaiplik kararı: ( TMK.md.32-35; 586,588/ Mahkeme )
TMK.nun 32 inci maddesinde sözü edilen mahkemenin asliye hukuk mahkemesi mi yoksa sulh hukuk mahkemesi mi olduğu belirtilmemiş olmakla birlikte; yetkili mahkemenin, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri;eğer Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer;böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi olduğu ifade edilmek suretiyle yetki hükmü getirilmiş durumdadır.
5) Kişisel durum sicilindeki kaydın düzeltilmesi: ( TMK.md.39-40/Mahkeme )
Görüldüğü üzere; kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı kapsamında sayılan işlerin ilgili yasa maddelerinde mahkeme veya hâkimden söz edilip; bu mahkeme veya hâkimin derecesi ( asliye- sulh gibi ) belirtilmemiş olduğundan, bu işlerin tümünde SULH HUKUK mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmek gerekmektedir.( HMK. Md.383 )
b) Aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri:
TMK.nun 382 inci maddesinde, aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri olarak sayılan işlerin büyük kısmı ( 1-16 )TMK.nun Aile Hukukuna ilişkin ikinci kitabında yer alan işlerdir.
4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’un 4 üncü maddesine göre; TMK.nun üçüncü kısmı ( vesayet ) hariç olmak üzere ikinci kitabı ile Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanuna ( 4722 sayılı kanun ) göre aile hukukundan doğan dava ve işlerde aile mahkemeleri görevlidir.
Aşağıda görüleceği üzere; TMK.nun 382 inci maddesinde 1 ilâ 16 ıncı bentleri arasında sayılan çekişmesiz yargı işlerinin tamamı Aile Mahkemelerinin görev kapsamı içinde kalan TMK.nun Aile Hukuku başlıklı ikinci kitabında yer alan hususlardır.
Burada sayılan işlerin tümü için 4787 sayılı kanunda aksine bir düzenleme açık bir şekilde yer almış durumda olduğundan aile hukukundaki çekişmesiz yargı işlerinde aile mahkemeleri görevlidir.
Aile mahkemelerinin görevli olduğu çekişmesiz yargı işleri ve ilgili oldukları yasa maddeleri aşağıda gösterilmiştir:
1) Henüz evlenme yaşında olmayanların evlenmesine izin verme. ( TMK.md.124/Hâkim )
2) Gaiplik nedeniyle evliliğin feshi. ( TMK.md.131/Mahkeme )
3) Evlendirme memurunun, evlenme başvurusunu ret kararına karşı yapılan itiraz. ( TMK.md.138/Mahkeme )
4) Yeniden evlenmede bekleme süresinin hâkim tarafından kaldırılması.( TMK.md.132/Mahkeme )
5) Terk eden eşin ortak konuta davet edilmesi. ( TMK.md.164/Hâkim )
6) Eşlerden birinin, evlilik birliğini tek başına temsil etmek konusunda yetkili kılınması. (TMK.md.190/Hâkim )
7) Aile konutu ile ilgili işlemler için diğer eşin rızasının sağlanamadığı hâllerde hâkimin müdahalesinin istenmesi. ( TMK.md.194/Hâkim)
8) Mevcut mal rejiminin eşlerden birinin veya alacaklıların talebiyle mal ayrılığına dönüştürülmesi ve sebeplerin ortadan kalkması hâlinde mal ayrılığından eski rejime geri dönülmesi. (TMK.md.206,208/Hâkim)
9) Paylaşmalı mal ayrılığında boşanma veya evliliğin iptali hâlinde, aile konutu ve ev eşyasını hangi eşin kullanmaya devam edeceği hakkında karar verilmesi. ( TMK.md.254/Hâkim )
10) Sağ kalan eşe aile konutu üzerinde ve ev eşyası üzerinde mülkiyet veya intifa hakkı tanınması.( TMK.md.255 )
11) Mal ortaklığında eşlerden birinin mirası reddine izin verilmesi. ( TMK.md.265/Mahkeme )
TMK. nunun 265 inci maddesinde,yetkili mahkemenin, istemde bulunan eşin kendi yerleşim yeri mahkemesi olduğu belirtilmek suretiyle; HMK.nun 384 üncü maddesi paralelinde yetki hükmü de
getirilmiş durumdadır.
12) Ana babaya çocuğun mallarından bir kısmını çocuğun bakım ve eğitimi için sarf etme izninin verilmesi. ( TMK.md.356/2/Hâkim )
13) Velayetin kaldırılması, velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesi. ( TMK.md.336,348,351/Hâkim)
14) Hâkimin çocuğun mallarının yönetimine müdahale etmesi ve çocuğun mallarının yönetiminin kayyıma devri. ( TMK.md.352,360,361/Hâkim)
15) Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eşin, hâkime çocuğun malları hakkında defter sunması. (TMK.md.353/Hâkim)
16) Aile yurdunun kurulmasına izin verilmesi, kuruluşun tebliğ ve ilanı, kapatılması hâlinde tapu sicilindeki şerhin silinmesine izin verilmesi, taşınmazın bizzat malik veya ailesi tarafından kullanılması şartına geçici olarak istisna tanınması. ( TMK.md.387-395/Mahkeme)
17) 14/1/1998 tarihli ve 4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanuna göre aile mahkemesi hâkimi tarafından karar verilecek tedbirler.
Bu tedbirler,4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun’un 1 inci maddesinde belirtilmiş ve bu tedbirlere karar verecek mahkeme de AİLE MAHKEMESİ olarak gösterilmiştir.
18) Çocuk hâkimi tarafından, çocuğun anası, babası, vasisi, bakım ve gözetiminden sorumlu kimse, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu ve Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya resen çocuklar hakkında koruyucu ve destekleyici tedbir kararı alınması.( 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu md.5-14 )
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5 inci maddesinde bu tedbirlerin neler olabileceği açıklanmış ve 7 inci maddesinde de bu tedbirlere talep üzerine çocuk hâkimi tarafından karar verilebileceği açık bir şekilde belirtilmiştir.
Bu hükümlerden, görevli mahkemenin , ÇOCUK MAHKEMESİ / HÂKİMİ olduğu anlaşılmaktadır.
19) Vesayet işleri. ( TMK.md.396-494 )
TMK.nun 397 inci maddesine göre; vesayet işlerinde , sulh hukuk mahkemesi vesayet makamı; asliye hukuk mahkemesi de denetim makamı olarak görevlidir.
Bu hüküm itibariyle; denetime ilişkin vesayet /çekişmesiz yargı işlerinde asliye hukuk mahkemesi; vesayet makamı olarak yapılan işlerde de sulh hukuk mahkemesi görevlidir.
Miras hukukundaki çekişmesiz yargı işlerine ilişkin hükümlerde birlik söz konusu olmayıp; bazı işlerde görevli yargı makamının sulh mahkemesi/hâkimi olduğu belirtilirken, bazı maddelerde sadece mahkeme veya hâkimden söz edilmiştir.
İlgili maddeler .TMK.nun 532,538 ve 540 maddeleridir.
TMK.nun 532 ve 538 inci maddelerinde, resmi vasiyetname ile el yazılı vasiyetnamenin noter ve kanunla yetkili kılınan memur veya görevli yanında sulh hukuk hâkimine de tevdi edilebileceği belirtilirken; TMK.nun 540 ıncı maddesinde , sözlü vasiyetname için tanıklar tarafından düzenlenecek belgenin sulh veya asliye hâkimine verilebileceği hükme bağlanmıştır.
Bu durumda; TMK.nun 532 ve 538 inci maddeleri, genel hükmün ( HMK.md.383 ) tekrarından ibaret olup; bu işler yönünden görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.
TMK.nun 540 ıncı maddesindeki iş yönünden ise; sözlü vasiyetnamenin belgelendirilmesi amacıyla tanıklar tarafından düzenlenen belgenin tevdi edildiği mahkemeye göre sulh veya asliye hukuk mahkemesi görevli olacaktır.
2) Vasiyeti yerine getirme görevlisine görevinin bildirilmesi. ( TMK.md.550/3/Sulh Hâkimi )
Maddede, genel hükmün tekrarı şeklinde görevli mahkemenin SULH HUKUK mahkemesi olduğu açık bir şekilde belirtilmiştir.
3) Vasiyeti yerine getirme görevlisinin tereke malları üzerinde tasarruf etmesine izin verilmesi. (TMK.md.553/Sulh Hâkimi )
Bu maddede de; genel hüküm tekrar edilmek suretiyle görevli mahkemenin SULH HUKUK mahkemesi olduğu hükme bağlanmıştır.
4) Gaibin mirasçılarına, gaibe düşen miras payının teslim edilmesi. ( TMK.md.584-587 )
İlgili maddelerde, görevli mahkeme hususunda bir düzenleme bulunmadığından görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
5) Tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine ulaşmasını sağlamak için önlem alınması.( TMK.md.589-597/Sulh Hâkimi )
İlgili maddelerde görevli yargı makamı sulh hâkimi olarak gösterilmiş bulunduğundan, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
6) Mirasçılık belgesi verilmesi. ( TMK.md.598/Sulh Mahkemesi )
7) Terekenin yazımı işleminin sona erdiğinin mirasçılara bildirilmesi, mirasın reddi beyanının tespiti ve tescili; mirasın reddinin, mirası reddeden kişiden sonra gelen mirasçılara bildirilmesi; mirasın reddi süresinin uzatılması.( TMK.md.607/Sulh Hâkimi; md.609/Sulh Mahkemesi-Hâkimi; md.615/Sulh Hâkimi )
8) Terekenin resmî defterinin tutulması. ( TMK.md:619,620/Sulh Hâkimi-Sulh Mahkemesi )
9) Sulh hâkiminin özellikleri olan eşyanın mirasçılardan birine tahsis edilmesi veya satılmasına karar vermesi. ( TMK.md.653/Sulh Hâkimi )
ç) Eşya hukukundaki çekişmesiz yargı işleri:
1) Taşınmaz üzerinde taraf oluşturulmasına ve hak ihlaline sebebiyet vermeyecek düzeltmelerin yapılması. ( TMK.md.1027/Mahkeme )
TMK.nun 1027 inci maddesinde sadece” mahkeme “ deyimi kullanılmış ve bu mahkemenin sulh hukuk mahkemesi mi yoksa asliye hukuk mahkemesi mi olduğu belirtilmemiş olduğuna göre, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
2) Taşınmaz rehninde alacaklı için kayyım tayini. ( TMK.md.880/Sulh Hâkimi )
Maddede görevli mahkeme yanında yetkili mahkeme de belirtilmiş ve yetkili mahkemenin rehinli taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi olduğu hükme bağlanmıştır.
Bilindiği üzere; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ( TBK.) 01.07.2012 tarihinde yürürlüğe girecek ve halen yürürlükte olan 818 sayılı Borçlar Kanunu (BK. ) da aynı tarih itibariyle yürürlükten kalkacaktır.
Önümüzdeki günlerde borçlar hukukundaki çekişmesiz yargı işlerinde her iki yasanın da uygulanması söz konusu olacaktır.
Bu sebeple; gerek BK. ve gerekse TBK. hükümleri dikkate alınmak suretiyle ,ilgili maddeler gösterilmiş ve açıklama yapılmıştır.
İlgili hükümlerde deyim birliği olmadığı; bazı maddelerde mahkeme; bazı maddelerde hâkimden söz edilirken, diğer bazı maddelerin bu yönden suskun kaldığı dikkati çekmektedir.
1) Yetkisi sona eren temsilcinin temsil belgesini mahkemeye teslimi. ( BK.md.36/Mahkeme; TBK.md.44/Hâkim )
2) Borçluya ifa veya teminat göstermesi için süre verilmesi. ( BK.md.106/ Hâkim; TBK.md.123/Hâkim )
3) Tevdi mahalli belirlenmesi veya tevdi edilemeyecek eşyanın satılması. ( BK.md.91,92/Hâkim; TBK.md.107,108/Hâkim )
4) Alacaklısı ihtilaflı olan borcun mahkemeye tevdiî. ( BK.md.95; TBK.md.111)
5) Ayıplı hayvanın bilirkişi tarafından muayenesi. ( BK.md.199/Hâkim; TBK.md.224/Yetkili Makam)
6) Mesafeli satımlarda ayıbın tespiti veya ayıplı malın satılmasına izin verilmesi. ( BK.md.201; TBK.md.226/Mahkeme )
7) İşçiye kârdan hisse verilmesini öngören iş sözleşmesinde, mahkemenin işverenin hesaplarını inceleyecek bir kişi tayin etmesi. ( BK.md.323/Hâkim; TBK.md.403/Hâkim )
8) Eser sözleşmesinde eserin ayıplı olup olmadığının bilirkişiye tespit ettirilmesi. ( BK.md.359; TBK.md.474 )
9) Satılmak için komisyoncuya gönderilen eşyanın hasarının tespiti. ( BK.md.418; TBK.md.534 )
10) Komisyoncu elindeki malın açık artırma ile satışına izin verilmesi. ( BK.md.426/Mahkeme; TBK.md.542/Mahkeme )
Görüldüğü üzere; borçlar hukukundaki çekişmesiz yargı işlerinde, HMK.nun 383 üncü maddesinde yer alan genel hükmün aksine bir düzenleme mevcut olmadığından, sayılan tüm çekişmesiz yargı işlerinde SULH HUKUK mahkemesi görevlidir.
e) Ticaret hukukundaki çekişmesiz yargı işleri:
Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkemenin tespiti yönünden en karışık alan ticaret hukukundaki çekişmesiz yargı işleridir.
Bu karışıklığın sebebi 01.07.2012 tarihinde yürürlüğe girecek olan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ( Yeni TTK.) ile halen yürürlükte bulunan ve 01.07.2012 tarihinde yürürlükten kalkacak olan 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun ( TTK. )konu ile ilgili maddeleri arasındaki hüküm farlılıklarıdır.
Gerek TTK.nunda ve gerekse Yeni TTK.nunda, ticaret hukuku alanındaki çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme yönünden genel bir hüküm bulunmamaktadır.
Her iki kanundaki ticari davalar ile ticari davaların görüleceği mahkemeleri belirleyen 4 ve 5 inci maddeler çekişmeli yargı kapsamındaki davalar yönünden sevk edilmiş hükümlerdir.
Bu sebeple; TTK.nunda düzenlenen tüm çekişmesiz yargı işleri için asliye ticaret mahkemelerinin görevli olduğunu söylemek mümkün değildir.
Bu durumda; çekişmesiz yargı işlerinin kaynağını teşkil eden ilgili maddelerdeki hükümlere göre görevli mahkemenin belirlenmesi gerekmektedir.
TTK. nun ilgili maddelerinde genellikle “ mahkeme “ deyimine yer verilmekle birlikte ; bu mahkemenin asliye ticaret mahkemesi mi yoksa sulh hukuk mahkemesi mi olduğu belirtilmemiştir.
Yeni TTK.nun ilgili maddelerinde deyimler yönünden bir dil birliğinin bulunmadığı; bazı maddelerde “mahkeme “; bazı maddelerde ise “ticaret mahkemesi “ ya da “ asliye ticaret mahkemesi” deyiminin kullanıldığı görülmektedir.
Her iki kanun hükümleri arasındaki bu farklılık, doğal olarak ticaret hukuku alanındaki çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkemenin tespitinde farklı sonuçlara varılmasına sebebiyet vermektedir.
Ticaret hukukundaki çekişmesiz yargı işleri için, ilgili hükümler incelenip görevli mahkemenin TTK. ve Yeni TTK. hükümlerine göre ayrı ayrı belirlenmesi icap etmektedir.
1)Ticari defterlerin zıyaı hâlinde belge verilmesi. ( TTK.md.68/4-Mahkeme; Yeni TTK,md.82(7)/Mahkeme )
Her iki hükümde de “ mahkeme “ deyimi kullanılmış; bu mahkemenin sulh mahkemesi mi yoksa ticaret mahkemesi mi olduğu belirtilmemiştir.
Bu durumda; HMK.nun 383 üncü maddesindeki genel hüküm nedeniyle görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
Her iki hükümde de başvurulacak mahkemenin, ticari işletmeninin bulunduğu yerdeki mahkeme olduğu belirtilmek suretiyle, yetkili mahkeme yönünden HMK.md.384 te yer alan genel hükmün aksine bir düzenleme yer almış durumda olduğundan, yetkili mahkeme talepte bulunanın oturduğu yer mahkemesi olmayıp; ticari işletmenin bulunduğu yer mahkemesidir.
2)Acentenin müvekkili hesabına teslim aldığı malın Borçlar Kanununa göre satılması. (TTK.md.125/Mahkeme; Yeni TTK.md.111/Mahkeme )
Her iki yasada da aksine bir düzenleme yer almadığından görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
3)Kollektif şirketin tasfiyesinde tasfiye memuru tayini. ( TTK.md.212/Mahkeme; Yeni TTK.md.273/Ticaret Mahkemesi )
TTK. nunda yer alan hüküm ile Yeni TTK. nunda yer alan hüküm arasında farklılık mevcuttur.
TTK. nunda genel hükmün aksine bir düzenleme yer almadığından, bu kanununun yürürlükte kaldığı sürece görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
Yeni TTK.nunda genel hükmün aksine bir düzenleme ile görevli mahkemenin “ Ticaret Mahkemesi ‘ olduğu belirtilmiştir.
Bu durumda; Yeni TTK.nun yürürlüğe gireceği 01.07.2012 tarihinden sonraki çekişmesiz yargı taleplerinde görevli mahkeme TİCARET MAHKEMESİ olacaktır.
4)Komanditer ortağın talebiyle şirket hesaplarını incelemek için eksper tayini.( TTK.md.249/Mahkeme; Yeni TTK.md.310/Mahkeme )
Her iki yasada da aksine bir düzenleme yer almadığından görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
5)Anonim şirkette ayni sermaye konulması, tescilden itibaren iki yıl içinde sermayenin onda birini aşan tutarda işletme devralınması ve sermaye azaltılmasında bilirkişi raporu alınması ve mahkemenin izni. ( TTK.md.293,303,396/Mahkeme; Yeni TTK.md.343/Asliye Ticaret,473 )
TTK. nunda yer alan hükümlerle Yeni TTK. nunda yer alan hükümler arasında farklılıklar mevcuttur.
TTK. nunda genel hükmün aksine bir düzenleme yer almadığından, bu kanununyürürlükte kaldığı sürece görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
Yeni TTK.nun 343 üncü maddesinde görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi olduğu açık bir şekilde belirtilmiştir.
Yeni TTK.nun yürürlüğe girmesinden sonra vaki olacak 343 üncü madde kapsamındaki taleplerde “ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ” görevli olacaktır.
Yeni TTK.nun 343 üncü maddesinde görevli mahkeme yanında yetkili mahkeme de belirtilmiş ve HMK.nun 384 üncü maddesindeki genel düzenlemenin aksine, yetkili mahkemenin şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesi olduğu hükme bağlanmıştır.
6)Kıymetli evrakın iptali. ( TTK.md.573,669-677/Mahkeme ; Yeni TTK.md.661,757/Ticaret Mahkemesi )
Burada da farklı hükümler mevcuttur.
Bu hükümlere göre;
TTK. nunda genel hükmün aksine bir düzenleme yer almadığından, bu kanunun yürürlükte kaldığı sürece görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
Yeni TTK.nun yürürlüğe gireceği 01.07.2012 tarihinden sonraki çekişmesiz yargı taleplerinde görevli mahkeme TİCARET MAHKEMESİ olacaktır.
Görevli mahkeme yönünden farklı hükümlerde, yetkili mahkeme yönünden de özel düzenleme mevcuttur.
Bu hükümlere göre; yetkili mahkeme, hâmile yazılı senetler için borçlunun yerleşim yeri veya pay /hisse senetleri hakkında anonim şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesi; poliçe için ( çek ve bono yönünden de geçerlidir) ödeme yerindeki mahkeme veya hâmilin yerleşim yerindeki mahkemedir.
7)Eşya taşımada eşyanın hasar ve eksiğinin tespit edilmesi; teslim edilememesi hâlinde Borçlar Kanunu hükümlerine göre satılmasına karar verilmesi; gönderilen eşyanın mahkeme marifetiyle muayenesi. ( TTK.md.788,790,795/Mahkeme; Yeni TTK.889,869/Mahkeme )
Her iki yasadaki hükümlerde aksine bir düzenleme mevcut olmadığından, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
8)Gemi ipoteğinde, malikin bulunamadığı hâllerde kayyım tayini. ( TTK.md.913/Sulh Mahkemesi / Yeni TTK.md.1034/Mahkeme )
TTK.nun 913 üncü maddesinde; görevli mahkemenin sulh mahkemesi olduğu belirtilmiştir.
Yeni TTK.nun 1034 üncü maddesine ise; HMK.nun 383 üncü maddesinin aksine bir düzenleme yer almamaktadır.
Bu durumda; her iki yasa yönünden de görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
Yeni yasa hükmünde, HMK.nun 384 üncü maddesindeki genel kuralın aksine bir düzenleme ile yetkili mahkeme geminin tescil edildiği sicilin bulunduğu yer mahkemesi olarak belirtilmiştir.
9)Deniz raporu tanzimi. ( TTK.md.982-985/Mahkeme; Yeni TTK.md.1098-1101/Mahkeme )
Her iki yasadaki hükümlerde aksine bir düzenleme mevcut olmadığından, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
10)Kırkambar sözleşmesinde geminin hareket gününün mahkeme tarafından tayini.( TTK.md.1048/Mahkeme; Yeni TTK.da hüküm yok )
TTK.nun 1048 inci maddesine benzer bir hüküm Yeni TTK.nunda yer almamaktadır.
TTK.nunda yer alan kırkambar sözleşmesi hükümleri , Yeni TTK.nunda da hemen hemen aynen muhafaza edilmiş; bu hükümlerden sadece TTK.nun 1048 inci maddesindeki hükmü yeni kanuna alınmamıştır.
Bunun sebebi, maddelerle ilgili genel açıklamada, çağdaş deniz işletmeciliği çerçevesinde hükme gerek kalmadığı şeklinde belirtilmiştir.
Bu durumda; Yeni TTK.nun yürürlüğe gireceği 01.07.2012 tarihinde yürürlükten kalkacak olan TTK.nun 1048 inci maddesi kapsamındaki çekişmesiz yargı işinde görevli mahkeme, genel hüküm uyarınca SULH HUKUK mahkemesidir.
Maddede, yetki yönünden de düzenleme mevcut olup; yetkili mahkemenin yükleme yerindeki mahkeme olduğu hükme bağlanmıştır.
11)Navlun sözleşmesinde, boşaltma limanında malların hâl ve vaziyetinin, ölçü, sayı ve tartısının ekspere tespit ettirilmesi. ( TTK.md.1065/Mahkeme; Yeni TTK.md.1184/Mahkeme )
Hükümler arasında güncellenen dili dışında önemli bir değişiklik söz konusu değildir
Her iki yasadaki hükümlerde aksine bir düzenleme mevcut olmadığından, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
12)Müşterek avaryalarda dispeççi tayini ve dispecin mahkemece tasdiki. ( TTK.md.1207-1212/Mahkeme; Yeni TTK.md.1278-1284/Mahkeme )
Güncellenen dil dışında önemli bir değişiklik bulunmayan her iki yasadaki hükümlerde aksine bir düzenleme mevcut olmadığından, görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
13)Denizcilik rizikolarına karşı sigortalarda zararın ve kapsamının belirlenmesi için bilirkişi tayini. ( TTK.md.1443/Mahkeme; Yeni TTK.da hüküm yok )
Deniz sigortalarına ait hükümler Yeni TTK.nunda yer almadığından, 01.07 2011 tarihine kadar yürürlükte kalacak olan hükme göre,görevli mahkeme genel hüküm uyarınca SULH HUKUK mahkemesidir.
14)Kooperatiflerde ayni sermayeye değer biçilmesi için bilirkişi tayini. (1163 sa.Koop.Kanunu md.21/Sulh Hukuk Mahkemesi )
Hüküm, HMK.md.383 ‘teki genel hükmün tekrarı niteliğinde olup; görevli mahkeme SULH HUKUK mahkemesidir.
f) İcra ve iflas hukukundaki çekişmesiz yargı işleri:
1)İpotekli alacakta alacaklının gaipliği veya alacağı almaktan kaçınması hâlinde, borç tutarının icra dairesine tevdi edilmesi üzerine icra mahkemesi tarafından ipoteğin fekkine karar verilmesi. ( İİK.md.153/İcra Mahkemesi )
İİK.nun 153 üncü maddesindeki açık düzenleme gereğince görevli mahkeme İCRA MAHKEMESİDİR.
2)Doğrudan doğruya iflas. ( İİK.md.177,178,154/Ticaret Mahkemesi )
İİK.nun 154/3 üncü maddesindeki açık hüküm gereğince görevli mahkeme TİCARET MAHKEMESİDİR.
3)İflasın kaldırılması.( İİK.md.182/Mahkeme )
İİK.nun 182 inci maddesinde “ mahkeme “ deyimi kullanılmakla birlikte; bu mahkemenin, iflas kararını veren TİCARET MAHKEMESİ olduğu açıktır.
4) İflasın kapanmasına karar verilmesi. ( İİK.md.254/Mahkeme )
Bu hükümde de, ifade edilen iflas kararını veren TİCARET MAHKEMESİDİR.
5) Reddolunmuş mirasın tasfiyesinin, mirasçılardan birinin mirası kabul talebi üzerine mahkeme tarafından durdurulması. ( İİK.md.183/Mahkeme )
Görevli mahkeme, ilgili maddeler ( İİK.md.180, TMK.md.612 ) ve genel hüküm uyarınca SULH HUKUK mahkemesidir.
6) Konkordato mühleti verilmesi ve komiserin atanması.( İİK.md.287/İCRA MAHKEMESİ )
7) Konkordatonun tasdiki. ( İİK.md.296/TİCARET MAHKEMESİ )
8) Sermaye şirketleri ve kooperatiflerin uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırılmasında projenin ilanı ve ara dönem denetçisinin atanması. ( İİK.md.309/m-ö/Asliye Ticaret Mahkemesi )
Maddede, gerek görev ve gerekse yetki yönünden aksine düzenleme mevcut olup; görevli ve yetkili mahkeme, ilgili sermaye şirketi / kooperatifin muamele merkezinin bulunduğu yer TİCARET MAHKEMESİDİR.
9) Fevkalade hâllerde, kusuru olmaksızın borçlarını yerine getiremeyen borçluya mühlet verilmesi. ( İİK.md.318/İCRA MAHKEMESİ )
1) Nüfus kütüklerinin sayfa birleşim yerlerinin asliye hukuk mahkemesince mühürlenmesi. ( 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik md.11(5)/ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ )
Yönetmelik hükmüne göre;
“Kağıt ortamındaki aile kütüklerinin her sayfasına cilt ve sayfa sıra numaraları konulur. Kütüğün sonuna kaç sayfadan ibaret olduğu yazılır. Sayfa birleşim yerleri asliye hukuk mahkemesince mühürlenerek sonu onaylanır.”
Hükümde; görevli mahkemenin ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ olduğu açık bir şekilde belirtilmiş durumdadır.
Her ne kadar ; Anayasa’nın 142 inci maddesine göre, mahkemelerin görev ve yetkilerinin kanunla düzenlenmesi gerekmekte ise de; 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’na göre nüfus dava ve işlerinde Asliye Hukuk Mahkemeleri görevli olduğundan, Yönetmeliğin ilgili maddesi, bu kuralın açıklanmasından ibaret görülmelidir.
2) Noterlerin göreve başlarken mahkemede yemin ettirilmeleri. ( 1512 sayılı Noterlik Kanunu md.37/ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ )
Noterlik Kanunu’nda belirtilen asliye hukuk mahkemesi, noterliğin bağlı bulunduğu asliye hukuk mahkemesidir.
3) Noter evrak ve defterlerinden alınarak başka yere gönderilecek örneklerin mahkeme tarafından tasdiki. ( Noterlik Kanunu md.55/4/ HUKUK HÂKİMİ )
Bu maddedeki “ bulunduğu yer hukuk hâkimi “ deyiminin mahkemeler teşkilatındaki karşılığı noterin bulunduğu yer ASLİYE HUKUK MAHKEMESİDİR.
4) Kamu görevlilerinin mahkeme huzurunda kanunen yemin etme zorunluluğunun öngörüldüğü diğer durumlar.
Bazı kanunlarda, kanun kapsamındaki bir kısım görevlilerin mahkeme huzurunda yemin edeceklerine ilişkin özel hükümler yer almaktadır.
Örnek olarak;
5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun 27 inci maddesinde, bankaların yönetim kurulu üyeleri ile müdürler kurulu başkan ve üyelerinin seçilmeleri veya atanmalarından sonra YEREL TİCARET MAHKEMESİ huzurunda yemin etmeden göreve başlayamayacakları hükme bağlanmıştır.
3568 sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu ‘nun 11 inci maddesinde de; yeminli malî müşavirlik mesleğine kabul edilenlerin, görevlerine fiilen başlamadan önce, ASLİYE TİCARET MAHKEMESİNDE yemin edecekleri belirtilmiştir.
HMK.nun 382 inci maddesinde, bu maddede sayılanlar dışındaki çekişmesiz yargı işlerinin tespiti yönünden uygulanması gereken ölçütler;
a) İlgililer arasında uyuşmazlık olmayan hâller ( çekişme yokluğu ölçütü)
b) İlgililerin ileri sürebileceği herhangi bir hakkın bulunmadığı hâller (sübjektif hakkın yokluğu ölçütü)
c) Hâkimin re’sen harekete geçtiği hâller ( re’sen harekete geçme ölçütü ) Şeklinde ifade edilmiştir.
HMK.nun 382 inci maddesinde sayılan işler dışındaki çekişmesiz yargı işlerinin tespiti için ,bu üç ölçüt/kriterin dikkate alınması ve bu ölçütlerden en az birisinin mevcut olup olmadığının saptanması gerekmektedir.
Doktrinde, bu ölçütler çerçevesinde çekişmesiz yargı işlerine örnek olarak sayılan işleri görmek mümkündür.
Kuru’ya göre; TMK.nun 102,112,183,190,191,195,196,198-200,206,208,346-348,351,352,353 inci; TTK.nun 33/3,34,35/3,36,249, 447/2 inci; Yeni TTK.nun 82/8,296,310,343,543/2,1213 üncü maddelerindeki düzenlemeler çekişmesiz yargı işleri arasındadır.[4]
KAYNAKÇA
KURU,Baki.Nizasız Kaza,Ankara 1961
KURU,Baki.Çekişmesiz Yargı, İstanbul Barosu Dergisi, 2011/5,s.23-43
[1]İstanbul Barosu
[2] GÖREVLİ MAHKEME
[3] ÇEKİŞMESİZ YARGI İŞLERİNDE YETKİ
Madde 384- (1) Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.
[4]Bkz. Baki Kuru, Çekişmesiz Yargı, İstanbul Barosu Dergisi,2011/5,s.29-33