677 Sayılı Devrim Kanununun 100. Yılı

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 174. maddesine göre, Anayasal koruma altında olan devrim kanunlarından biri 30 Kasım 1925 tarihli ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanundur.

677 sayılı devrim kanunu ile bütün tarikatlar ile şeyhlik, müritlik gibi ünvanların kullanılması yasaklanmış, tarikat yerleri olan tekkeler ve zaviyeler kapatılmıştır.

677 sayılı devrim kanununun kabul edildiği 1925 yılı, çok milletli teokratik monarşiden ulusal üniter laik Cumhuriyete geçiş sürecinde yapılan hukuk devrimlerine karşı gerici ayaklanmaların çıkarıldığı bir yıl olmuştur. Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı, medreselerin kaldırılarak öğretim birliğinin sağlanması, halifeliğin kaldırılması, Şeriye ve Evkaf Bakanlığı’nın kaldırılması, şeriye mahkemelerinin kaldırılarak çağdaş mahkemeler kurulması ile yargı birliğinin sağlanması, 1924 Anayasası’nın kabulü, Lozan Barış Antlaşması’nın yürürlüğe girmesi ve antlaşma gereğince Milletler Cemiyeti’nin Musul sorununu ele almasının ardından genç Cumhuriyete karşı gerici isyanlar çıkarılmıştır.

Bu şartlar altındaki 1925 yılında, Hıyaneti Vataniye Kanununda değişiklik yapılarak dini siyasete alet eden cemiyetler kurulamayacağı hükme bağlanmış, Başbakan İsmet İnönü Hükümetinin teklifiyle Takriri Sükûn Kanunu çıkarılmış, Ankara ve Şark İstiklal Mahkemeleri ihdas edilmiştir. Bu mahkemelerden Şark İstiklal Mahkemesi, kendi yetki alanındaki tekke ve zaviyelerin kapatılmasına karar vermiş, Bakanlar Kurulu ve TBMM de tekke ve zaviyelerin kapatılıp tarikatların yasaklanmasını öngören kararname ve kanun düzenlemelerini yapmıştır.

Büyük önder Atatürk Nutuk’ta, olağanüstü şartlarda alınan yasal tedbirlerin hiçbir zaman kanunun üstüne çıkmak için kullanılmadığını; memlekette asayişin tesisi, devletin hayat ve bağımsızlığının temini ve milletin medeni gelişmesine yararlı olması için kullanıldığını ifade etmektedir.

Atatürk 1925 yılı ağustos ayında Cumhuriyetin yaşadığı devrim sürecini halka tanıtmak için çıktığı Kastamonu ve İnebolu gezisinde medeni gelişmenin önünde durulamayacağını, Türkiye Cumhuriyetini tesis eden Türk halkının medeni olduğunu, fakat fikriyle, zihniyetiyle medeni olduğunu ispat etmesi gerektiğini ifade ederek devrimlerin amacını şöyle açıklamıştır: “Efendiler, yaptığımız ve yapmakta olduğumuz devrimlerin gayesi Türkiye
Cumhuriyeti halkını tamamen çağdaş ve bütün mana ve şekilleriyle medeni bir toplum haline ulaştırmaktır.” “Efendiler ve ey millet, biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, mensuplar memleketi olamaz!”
Atatürk’ün Kastamonu ve İnebolu gezisinden dönüşünde 2 Eylül 2025 tarihli ve 2413 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi çıkarılmıştır: “Tekâyâ ve Zevâyânın Seddine ve İlmiye Sınıfı ile Kisvesine ve Bilumum Devlet Memurlarının Kıyafetlerine Dair İcra Vekilleri Heyetinin 2 Eylül 1341 Tarihli İçtimaında Müttehaz Karar Üzerine Tanzim Edilmiş Olan Kararname” (RG:5.9.1925-168) Devrim niteliği taşıyan 2413 sayılı Kararname, tekke ve zaviyelerin kapatılıp tarikatların yasaklanmasına, ilmiye sınıfı kıyafetine ve bütün devlet memurlarının kıyafetlerine ilişkin üç ayrı düzenlemeyi kapsamaktadır. Bu Kararnameyi 671 sayılı Şapka Kanunu ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyeler Kanunu izlemiştir.

Bugün de Türkiye Cumhuriyeti, Anayasanın ikinci maddesine göre Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Bu anayasal çerçevede büyük önem taşıyan 677 sayılı devrim kanunu halen yürürlüktedir ve bu kanuna aykırılıkların giderilmesi gerekmektedir.

Türk toplumunu çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarma ve Türkiye Cumhuriyetinin laiklik niteliğini koruma amacını güden 677 sayılı devrim kanununun 100. yılında büyük önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve mücadele arkadaşlarını saygı ve minnetle anıyoruz.

İstanbul Barosu Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi